Nên bất đồng thế nào?

Lời người dịch: Ít nhiều ai trong chúng ta cũng xem và tham gia tranh luận trên mạng. Thỉnh thoảng, khi ai đó bày tỏ sự bất đồng, ta nghe thấy các nhận xét như “ngụy biện” hay “công kích cá nhân”. Rốt cuộc, có bao nhiêu cách bày tỏ bất đồng, hay dở thế nào và nên làm gì với chúng? Xin giới thiệu với các anh chị em bài viết năm 2008 của Paul Graham về vấn đề này (Phải dịch vì không tìm thấy trên mạng bản tiếng Việt).

Paul Graham – How to Disagree

Việc viết lách trên mạng đã biến thành đàm thoại. Hai mươi năm trước, người viết thì viết và người đọc thì đọc. Web đã giúp người đọc phản hồi, và họ làm thế ngày một nhiều – trong các comment, diễn đàn hay blog của mình.

Nhiều người phản hồi để bày tỏ sự không đồng ý với điều gì đó. Đó là điều dễ hiểu. Mọi người thích bất đồng hơn là bày tỏ đồng ý. Khi bạn đồng ý thì không có gì nhiều để nói. Bạn có thể mở rộng chủ đề, nhưng thường thì tác giả đã khai thác những chỗ hay nhất. Khi phản bác, bạn đi vào khu vực mà tác giả chưa khám phá.

Kết quả là, có rất nhiều ý kiến bất đồng đang được thể hiện, nhất là nếu đo bằng từ ngữ. Điều đó không có nghĩa là mọi người đang tức giận hơn. Chỉ riêng việc cấu trúc giao tiếp của chúng ta đã thay đổi cũng đủ tạo nên điều đó. Nhưng, dù không phải sự tức giận là nguyên nhân tạo ra bất đồng, thì có một nguy cơ là nhiều bất đồng quá sẽ khiến người ta giận dữ hơn. Nhất là online, khi ta dễ nói ra nhiều thứ hơn so với trao đổi trực tiếp.

Nếu chúng ta muốn bất đồng nhiều hơn, ta phải chú ý để làm tốt việc đó. Thế nào gọi là biết cách bất đồng? Đa số có thể dễ dàng chỉ ra sự khác nhau giữa việc gọi người đối thoại là đồ nọ đồ kia và một lời phản bác đấy đủ lý lẽ, nhưng tôi nghĩ là nên chia nhỏ hơn nữa các cấp độ bất đồng. Và đây là hệ thống cấp bậc mà tôi đề xuất (DH – disagreement hierarchy):

Disagreement Hierarchy blue corrected

DH0. Réo tên đồ nọ đồ kia (name calling)

Đây là cấp độ thấp nhất của bất đồng, và có lẽ là phổ biến nhất. Ta đều từng thấy các comment kiểu “mày là đồ ngu!”. Cần lưu ý là các câu réo tên hoa mỹ hơn cũng chả làm tăng trọng lượng, ví dụ câu “tác giả là một tay gà mờ cố tỏ ra nguy hiểm”về bản chất chẳng hơn gì câu trên.

DH1. Công kích cá nhân (ad hominem)

Công kích cá nhân hơi khác so với réo tên. Nó có thể có trọng lượng hơn. Ví dụ, nếu một nghị sỹ viết bài báo nêu quan điểm rằng lương nghị sỹ phải tăng, ai đó có thể bảo “Tất nhiên ông ta sẽ nói vậy. Ông ta là nghị sỹ mà”. Câu này không bác được luận điểm của tác giả, nhưng ít ra còn liên quan đến nó. Nhưng đây vẫn là cấp bất đồng rất yếu. Nếu ông nghị sỹ nói gì sai, bạn phải chỉ ra, còn nếu ông ta nói đúng, thì việc ông ta là nghị sỹ có can hệ gì?

Nói rằng ai đó không có thẩm quyền viết về gì đó là một hình thái của công kích cá nhân, và rất vô nghĩa, bởi vì các ý tưởng hay ho thường đến từ người ngoại đạo. Điểm quan trọng là tác giả nói đúng hay sai. Nếu việc thiếu thẩm quyền khiến anh ta sai, thì hãy chỉ chỗ sai. Nếu không, thì chẳng có vấn đề gì.

DH2. Đáp lại giọng điệu (responding to tone)

Từ cấp độ này trở đi, ta sẽ thấy các phản ứng đối với nội dung chứ không phải với tác giả. Hình thái thấp nhất ở đây là đáp lại giọng điệu của người viết. Ví dụ “tôi không thể tin nổi là tác giả đã gạt bỏ thuyết thiết kế thông minh với thái độ kiêu ngạo như vậy”. Dù tốt hơn so với công kích cá nhân, cách này vẫn rất yếu. Việc tác giả đúng hay sai quan trọng hơn giọng điệu của anh ta. Nhất là khi rất khó phán xét về giọng điệu. Người dễ nổi xung về một chủ đề gì đó dễ cảm thấy bị xúc phạm bởi giọng điệu mà người khác thấy bình thường.

Như vậy, nếu điều ghê gớm nhất mà bạn có thể nói về cái gì đó là phê phán giọng điệu, thì bạn chẳng có gì mấy để nói. Có thể tác giả xấc xược, nhưng đúng? Còn hơn là từ tốn và sai. Còn nếu tác giả sai ở đâu đó, thì hãy chỉ ra.

DH3. Cãi lại (contradiction)

Ở cấp độ này, rốt cuộc ta có phản ứng về những gì đã nói chứ không phải việc nó được nói ra thế nào hay bởi ai. Hình thái thấp nhất của việc phản ứng một luận điểm là phát biểu điều ngược lại, mà không có hoặc có ít bằng chứng hỗ trợ. Cái này thường được kết hợp với DH2, ví dụ “tôi không thể tin nổi là tác giả đã gạt bỏ thuyết thiết kế thông minh với thái độ kiêu ngạo như vậy. Thiết kế thông minh là lý thuyết khoa học chính thống”. Cãi lại có thể có chút ít trọng lượng. Đôi khi chỉ cần nhìn thấy điều ngược lại được phát biểu ra rõ ràng là đủ thấy nó đúng. Nhưng thường sẽ cần bằng chứng.

DH4. Phản luận (counterargument)

Ở cấp độ 4, ta có hình thái đầu tiên của việc bất đồng một cách thuyết phục: phản luận. Các hình thái trước đó thường bị bỏ qua vì chẳng chứng minh được gì. Phản luận có thể chứng minh gì đó, nhưng vấn đề là rất khó nói chính xác là gì.

Phản luận là cãi lại kèm theo luận chứng và/ hoặc chứng cớ. Nếu hướng đến luận điểm ban đầu, nó có thể rất thuyết phục. Nhưng đáng tiếc là thực tế thường phản luận lại hướng đến thứ gì đó hơi khác. Nhiều khi hai người tranh cãi say sưa về điều gì đó lại đang nói về hai thứ khác nhau. Đôi khi thực tế là họ đồng ý với nhau, nhưng vì quá bị lôi cuốn vào tranh cãi nên không nhận ra.

Có thể có lý do chính đáng để tranh cãi về gì đó hơi khác so với cái mà tác giả nêu ra: đó là khi bạn thấy họ bị nhầm lẫn về thứ trọng yếu nhất. Nhưng khi làm vậy, bạn cần nói rõ là bạn đang làm.

DH5. Bác bỏ (refutation)

Hình thái thuyết phục nhất của bất đồng là bác bỏ. Và cũng là hiếm nhất, vì tốn công. Thực tế là các cấp độ của bất đồng tạo nên một cái tháp, mà càng lên cao càng ít thấy các ví dụ cụ thể.

Để phản bác ai đó, thường bạn phải trích dẫn họ. Bạn phải tìm được “khẩu súng còn bốc khói”, một lối đi vào cái điểm mà bạn không đồng ý và thấy sai lầm, rồi giải thích tại sao nó sai. Nếu bạn không tìm thấy được một trích dẫn mà bạn bất đồng, có thể bạn đang tranh cãi với hình nộm.

Trong khi bác bỏ thường cần trích dẫn, thì ngược lại trích dẫn chưa chắc đã đi cùng bác bỏ. Một số người cũng trích dẫn để trông có vẻ giống bác bỏ chính thống, sau đó thì thốt ra những lời thấp kém kiểu DH3 hay thậm chí DH0.

DH6. Bác bỏ điểm trung tâm (refuting the central point)

Sức nặng của bác bỏ phụ thuộc vào cái mà bạn bác bỏ. Hình thái mạnh nhất của bất đồng là bác bỏ luận điểm trung tâm của tác giả.

Ngay cả ở DH5 ta vẫn thỉnh thoảng nhìn thấy sự lươn lẹo có chủ ý, khi ai đó nhặt một vài ý phụ của một luận điểm và bác bỏ chúng.  Đôi khi cái cách mà việc bác bỏ được thực hiện khiến nó giống như một hình thức công kích cá nhân tinh vi hơn là bác bỏ thực sự. Ví dụ, sửa lỗi chính tả hay nhay đi nhay lại lỗi nhỏ kiểu nhầm tên hay con số. Trừ phi những cái đó là phần quan trọng của phản luận điểm, không thì mục tiêu của chúng chỉ là nhằm hạ thấp đối thủ.

Để thực sự bác bỏ điều gì đó, bạn phải bác bỏ được luận điểm trung tâm hoặc một trong số chúng. Và điều đó có nghĩa là bạn phải nêu rõ điểm trung tâm đó là gì. Do đó, một sự bác bỏ hiệu quả thường sẽ như sau: “Dường như luận điểm chính của tác giả là x, vì anh ta phát biểu <trích dẫn>. Nhưng điểm đó sai vì những nguyên nhân sau …”

Đoạn trích dẫn mà bạn chỉ ra là sai lầm không nhất thiết phải chính là đoạn nói về điểm chính của tác giả. Chỉ cần bác bỏ điều mà điểm chính kia phụ thuộc vào.

Các điều nêu trên ích lợi gì?

Bây giờ ta đã có một cách phân loại các hình thái của bất đồng. Ích gì cơ chứ? Một điều mà hệ cấp độ bất đồng KHÔNG cho ta biết là không biết ai thắng. Các cấp độ DH chỉ mô tả hình thái của phát biểu, chứ không biết chúng sai hay đúng. Một phản bác mức DH6 vẫn có thể sai hoàn toàn.

Nhưng, trong khi các cấp DH không chỉ ra giới hạn dưới của tính thuyết phục của một lời phản bác, chúng lại chỉ ra giới hạn trên. Một lời đáp mức DH6 có thể không thuyết phục, nhưng lời đáp DH2 hay thấp hơn thì luôn không thuyết phục.

Lợi ích lớn nhất của việc xếp loại các hình thái của bất đồng là nó sẽ giúp người ta đánh giá những gì họ đọc. Đặc biệt, nó sẽ giúp họ nhìn thấy những luận điểm không trung thực. Một diễn giả hùng hồn có thể tạo ấn tượng đả bại đối thủ chỉ vì sử dụng những từ ngữ mạnh mẽ. Thực tế, đấy là tính chất cơ bản của mị dân. Bằng cách đặt tên cho các hình thái bất đồng khác nhau, ta đã trang bị cho người đọc có tư duy độc lập một cái kim để chọc thủng mớ bóng bay kia.

Những cái tên này cũng có ích cho người viết. Đa phần họ không cố ý sử dụng những hình thái thấp. Một người đang tranh cãi về giọng điệu của điều gì đó có thể tin là mình đang nói gì đó ý nghĩa. Việc phóng to lên và nhìn thấy vị trí mà họ đang đứng trong thang bất đồng có thể tạo động lực cho họ tiến lên phản luận (DH4) hoặc bác bỏ (DH5).

Nhưng lợi ích lớn nhất của việc biết cách bày tỏ bất đồng không phải là làm cho đàm thoại chất lượng hơn, mà là làm cho những người tham gia vui vẻ hơn. Nếu bạn xem các đoạn đàm thoại, bạn sẽ thấy nhiều sự thô lỗ ở DH1 hơn là DH6. Bạn không cần phải thô lỗ khi bạn có ý gì đó để nói. Thật ra, bạn cũng không muốn vậy. Nếu bạn thực sự có gì đó để nói, thì sự thô lỗ chỉ cản trở bạn.

Nếu việc leo lên các cấp độ bất đồng khiến mọi người bớt thô lỗ, nó sẽ giúp đa số họ vui vẻ hơn. Đa số mọi người không thích thú gì khi thô lỗ, họ tỏ ra thô lỗ chỉ vì không có cách nào khác./.

Giải cứu lợn bằng blockchain, tại sao không?

Tháng rồi, trong khi Việt Nam đang nóng với giải cứu lợn, do người nông dân không tìm được đầu ra phù hợp và tín dụng khó khăn, thì ở Nga có một sự kiện khác xảy ra và được đánh giá là “sẽ làm đảo lộn ngành nông nghiệp thế giới”. Đó là việc một chủ trang trại Nga đã phát hành đồng tiền mã hóa (cryptocurrency) của riêng mình và ICO (initial coin offering – IPO trên blockchain) thành công, thu hút hơn 100 nhà đầu tư với 400 bitcoin, tương đương nửa triệu USD. Rất có thể đây là lời giải mang tính đột phá cho các chủ trang trại Việt Nam, giúp họ chủ động tìm vốn và đầu ra cho sản phẩm của mình. Blog xin trích dịch một số bài liên quan để bạn đọc tham khảo.

Bitcoin kiểu nông dân

Một chủ trang trại ở ngoại ô Moskva đã huy động được 500 nghìn USD (hơn 10 tỷ VND) bằng cách phát hành tiền mã hóa của riêng mình. Doanh nhân nông nghiệp Mikhail Shlyapnikov từng nổi tiếng vì phát hành đồng tiền riêng của mình (đồng Kolion – tên làng ông) năm 2015 rồi sau đó bị tòa án cấm. Hiện nay, nhà nông này đã chuyển Kolion thành tiền mã hóa. Có hơn một trăm người đã đầu tư cho đồng tiền này.

Sau khi việc phát hành tiền Kolion giấy bị đình chỉ, vào tháng 12/2016 Shlyapnikov đã tổ chức bán cây thông năm mới bằng bitcoin. Tháng 4/2017, ông quyết định chuyển đồng Kolion thành tiền mã hóa thông qua việc tiến hành ICO dự án “Hệ sinh thái Kolionovo”. Có 103 nhà đầu tư bỏ ra 401 bitcoin (gồm các đồng khác nhau như BTC, LTC, ETH), tương đương hơn nửa triệu USD.  ICO được thực hiện trên nền tảng Waves, sử dụng dịch vụ blockchain của Emercoin.

Đồng Kolion ảo (Cyberkolion) giúp tránh việc vay tín dụng, còn những người mua đồng tiền này nhận được những giá trị nhãn tiền. “Chúng tôi coi những phương tiện đầu tư này như một thử nghiệm phương án thay thế việc vay ngân hàng. Rõ ràng là các điều kiện dễ chịu, tiềm năng và hiệu quả hơn so với tín dụng ngân hàng hà khắc kia. Khoản đầu tư đi thẳng vào lĩnh vực nông nghiệp, tức là một ngành kinh tế thực, là điều mà rất nhiều người đã nói đến. Lợi ích chính của việc đầu tư là giá trị của đồng Kolion, thứ hai là còn có những chương trình giữ chân khác,ví dụ như nhận được chiết khấu nhất định khi mua sản phẩm của chúng tôi” – Shlyapnikov nói.

Nhà nông này coi dự án của mình như một món quà cho chính quyền. Việc tích hợp trên thực tế đồng tiền mã hóa vào sản xuất sẽ giúp cải tiến pháp luật hiện hành trên cơ sở những ví dụ cụ thể.  Đồng Cyberkolion là chỉ dấu cho thấy ở Nga đã xuất hiện những người viễn kiến của kinh tế kiểu mới. “Những dự án kiểu này mang tính báo hiệu, bởi vì người ta bắt đầu huy động vốn hoặc nhận cổ tức dưới dạng tiền mã hóa.  Đây là ví dụ rất hay của nền kinh tế mới, khi mọi người có thể kiếm lời từ những khoản tiền của mình bằng cách phân bổ trực tiếp cho những ngừi quan tâm, theo cách mà ngày trước là bất khả”

Bất chấp việc tòa án đã cấm tiền Kolion giấy, Shlyapnikov không trông chờ phản ứng tiêu cực đối với đồng Kolion ảo. Ông đã bắt đầu nhận đầu tư từ ngày 1/4/2017, và số vốn nhận được sẽ được dùng để phát triển sản xuất – trồng rau và chăn nuôi gia cầm trên diện tích 100ha.

kmo_149003_00084_1_t222_133655

Mikhail Shlyapnikov. Nguồn: Kommersant.ru

Nông dân nên dùng blockchain thế nào?

Từ thành công của Shlyapnikov, trang blockchainengine.org đã soạn một tài liệu hướng dẫn sử dụng blockchain dành riêng cho nông dân, bao gồm nội dung giới thiệu về blockchain, các ứng dụng phù hợp cho nhà nông, và cách thức tham gia hết sức chi tiết. Ở đây chúng tôi chỉ trích giới thiệu một số tình huống ứng dụng:

Xây dựng hệ thống thanh toán tối ưu (trên ví dụ trồng cây).

Giả sử bạn trồng cây để bán, thường sản phẩm chỉ thu hoạch và bán trong vài tháng, nhưng vốn thì cần thường xuyên để chăm bón. Với blockchain, bạn có thể xây dựng hệ thống thanh toán tối ưu. Người mua sẽ thỏa thuận với người bán cơ chế thanh toán, được hưởng ưu đãi, và có thể theo dõi việc chăm sóc cây cối trong quá trình. Hai bên không sợ gian lận vì mọi thứ được ghi nhận ở blockchain. Người mua có thể trả tiền theo tháng, do hai bên thỏa thuận. Nhà nông Shlyapnikov đã sử dụng mô hình này để bán cây thông năm mới, và tìm được rất nhiều khách hàng. Giá được giảm do không cần đến trung gian phân phối.

Hệ thống tương tác với khách hàng theo kiểu mới

Nếu bạn không muốn thanh toán bằng tiền ảo thì vẫn có cách khác dựa trên nền tảng blockchain. Hệ thống này đang hoạt động hiệu quả ở làng Kolionovo. Cụ thể, Shlyapnikov tạo ra 50 cái “ví” trên blockchain, mỗi ví trị giá 1 Kolion, đơn vị tiền tệ do chính nhà nông nghĩ ra, không gắn với đồng USD hay rúp, mà gắn với một gói nông sản cụ thể. Khách có thể mua một ví (với giá 24 nghìn rúp), sau đó nhận trả bằng thực phẩm (cá, sửa, thịt, v.v.) với giá ưu đãi hoặc được chia lợi nhuận khi chúng được bán. Hệ thống này giúp giảm 40% giá thực phẩm mà không ảnh hưởng lợi nhuận.

Ngoài ra, còn có các ví dụ cho xưởng làm rượu nho (sử dụng QR-code) cho từng thùng hoặc chai rượu. nuôi ngỗng, và các tình huống khác.

Các tình huống sử dụng trên đều có thể được các nhà nông ở Việt Nam áp dụng cho nuôi lợn, trồng vải, dưa hấu, v.v. Hy vọng sẽ có những nhà nông và các nhà đầu tư tiền mã hóa tiên phong trong lĩnh vực này ở VN trong thời gian tới.

Bài sử dụng thông tin của Kommersant.ru và Forbes.ru

Zhartun.me: Trò chơi “Chiến thắng” [18+]

Dịch từ Zhartun.me

Tiểu liên gỗ và lựu đạn đất sét. Giơ tay lên! Đầu hàng đi! Pằng pằng! Mày chết rồi! Tao bắn trước! Tao chứ! Trẻ con chơi trò chiến tranh là bình thường, nhưng người lớn chơi trò chiến thắng thì thật nhảm nhí.

Tôi không ám chỉ những kẻ hóa trang thành cựu chiến binh, đeo Sao vàng và huân chương Lenin lên áo của phi công hàng không dân dụng, sau đó gắn hai phù hiệu lên mũ lưỡi trai – thường thì đấy là những người bị bệnh, cần được đối xử với lòng khoa dung.

dp-n-08

Và khi trong cửa hàng treo ảnh chân dung những người tham gia chiến tranh với dòng chữ “trung đoàn bất tử của cửa hàng thực phẩm số 47” hay quảng cáo thứ xúc xích rẻ tiền cùng với biểu tượng Ngày Chiến thắng, thì điều đó xuẩn ngốc, thô lậu, đểu giả nhưng dù sao cũng không đáng sợ.

Và ngay cả khi người ta lùa sinh viên và công chức tham gia diễu hành “trung đoàn bất tử”, dúi vào tay họ ảnh những người họ không biết rồi cử đi biểu diễn chủ nghĩa yêu nước, và sau đó các tấm ảnh đó được vứt vung vãi khắp nơi – cũng chưa là thảm họa.

Điều khủng khiếp nhất với tôi là ngày hội với tên đầy đủ “ngày lễ chiến thắng của Hồng quân và nhân dân xô viết trước nước Đức Quốc xã trong cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại 1941-1945” những năm gần đây trong nhận thức của quần chúng đã đơn giản biến thành “Ngày Chiến thắng” – lễ hội hóa trang với trẻ con trong các bộ quân phục.

Đã biến mất “nhân dân xô viết”, bao gồm cả người Gruzia và Ukraina mà chúng ta đã kịp giao tranh. Hồng quân đã bốc hơi cùng với đất nước sản sinh ra nó. “Vệ quốc vĩ đại” đã bị lãng quên – một khúc của Chiến tranh thế giới lần thứ hai, được chặt ra khỏi sự kiện nhục nhã là cùng phát xít chia chác Balan. Và quan trọng nhất, có điều gì đó sai trái tận gốc rẽ đang xảy ra vời từ “chiến tranh”.

Tôi cảm thấy nó được giới trẻ tiếp nhận như thứ gì đó kiểu giải vô địch thế giới về lòng quả cảm, vinh quang và các chiến tích anh hùng. Một cuộc phiêu lưu hấp dẫn, mà ở đó chúng ta đang có lợi thế (chẳng phải chúng ta là dân tộc chiến thắng đó sao?), và kẻ thua cùng lắm là không có huy chương.

Có lẽ, nhiều người cũng không thực sự suy nghĩ về chiến tranh, tự thỏa mãn với việc “chúng ta đã chiến thắng” và, tất nhiên, “có thể lặp lại”. Điều này đặc biệt  đúng với trẻ con, vì chúng tiếp nhận mọi chỉ thị mà không phản biện, giống như miếng mút.

Tôi sẽ không giải thích tại sao người thắng không phải là chúng ta, vì nguyên nhân gì mà việc “lặp lại” chẳng hề có mảy may cơ hội, và việc kỷ niệm Chiến thắng đã trở thành tệ sùng bái Chiến tranh. Tôi đã viết về chúng các năm trước. Tôi chỉ đơn giản muốn nhắc nhở các bạn về khác biệt giữa những sự kiện cosplay vào ngày 9/5 hiện nay và sự thật khắc nghiệt của thời chiến tranh.

Hiện tại và quá khứ

Подросток в костюме танка на День Победы

Đây là một trẻ vị thành niên hóa trang thành xe tăng trong sự kiện kỷ niệm Ngày Chiến thắng.

Мальчик лет семи на месте прошедшего боя, у взорванного советского танка Т-34-85

Còn đây là đưa trẻ 7 tuổi bên cạnh xe tăng T34 bị bắn cháy. Xa xa còn 2 chiếc nữa.

Мальчик дарит цветы ветерану День Победы

Đây là đứa trẻ tặng hoa cựu chiến binh.

Còn đây là Volodya Lukin 10 tuổi gặp người lính Xô viết khi giải phóng làng vào 21/11/1944. Cha mẹ cậu bị phát xít bắt. Không rõ người lính có sống sót đến ngày chiến thắng hay không.

Девочка с цветами в военной форме на День Победы

Đây là cô bé Nga trong diễu binh kỷ niệm Ngày Chiến thắng.

Còn đây là cô bé người Anh trên giường bệnh sau khi London bị ném bom.

Мальчик в военной форме рядом с пушкой на День Победы

Đây là cậu bé tạo dáng bên khấu pháo.

Польский мальчик на руинах в Варшаве.

Còn cậu bé Balan này được chụp ảnh trên đống đổ nát của nhà mình ở Warsaw.

Девочка в военной форме на День Победы

Đây là cô bé mặc đồng phục chụp ảnh cạnh xe tải quân sự.

Истощенный ребенок, лежащий на тротуаре в варшавском гетто

Còn đây là cô bé kiệt sức nằm trên vỉa hè trong trại tập trung ở Warsaw. Cô vẫn còn sống.

Мальчик с автоматом День Победы

Cậu bé này mặc quần bó ống, cầm cẩm chướng và súng đồ chơi. Phía sau là cảnh diễu hành mừng ngày lễ.

Лондонский мальчик на развалинах своего дома, где погибли его родители после попадания немецкой ракеты Фау-2

Cậu bé London này đã trở nên mồ côi. Bom của Đức đã rơi vào nhà cậu.

Дети в военной форме на День Победы

Đây là những đứa trẻ với huân chương đồ chơi “Vì lòng quả cảm”.

Американские медики и раненая французская девочка Женевьев Мари (Geneviève Marie) в полевом госпитале на ферме Ла Усе (La Houssaye).

Còn đây là những đứa trẻ bị thương do mảnh đạn ở quân y viện chiến trường Pháp.

Маленький ребёнок в форме на День Победы

Chú bé này còn tập đi.

Плачущий китайский ребенок на платформе разбомбленной железнодорожной станции «Юг» в Шанхае

Còn đứa bé ở sân ga bị ném bom ở Thượng Hải này không còn chỗ nào mà đi.

Мама с детьми День Победы

Đây là bà mẹ và hai đứa con mặc quần áo va-rơ quân đội. Bà mẹ mỉm cười.

Советский ребенок рядом с убитой матерью. Концлагерь для гражданского населения «Озаричи». Белоруссия, местечко Озаричи Домановичского района Полесской области

Còn đây là con gái và mẹ trong trại tập trung ở Bạch Nga. Bà mẹ đã chết.

Мальчик и девочка на конкурсе патриотического бодиарта в День Победы

Đây là hai trẻ vị thành niên trong cuộc thi body art ái quốc. Một tác phẩm cho 2 người.

Мальчишки итальянского города Неаполь, один из которых потерял ногу во время боевых действий

Còn đây là những đứa trẻ trên quảng trường Napoli. Ba chân cho hai đứa.

Папа с мальчиком на День Победы

Bố ngắm con trong bộ quân phục.

Американский солдат у тела убитого немцами в Ставело (Stavelot) бельгийского мальчика. На заднем плане видны тела других расстрелянных мирных жителей.

Người lính Mỹ nhìn xác bé trai Bỉ. Phía sau là xác những người dân bị bọn SS tàn sát.

Маленькие дети в военной форме на День Победы

Trẻ con mặc quân phục các binh chủng.

Trẻ con trong bệnh viện với các loại thương tích khác nhau. Một bé gái mất cả hai chân.

Мамы с детьми в День Победы

Các bà mẹ và con trẻ. Họ mặc quân phục và đi diễu hành.

Каратели расстреливают еврейских женщин и детей у села Мизоч Ровенской области

Các bà mẹ và con nhỏ ở làng Mizoch. Họ bị bắt cởi quần áo rồi bị bắn chết. Hai tên lính kết liễu những người chưa chết.

Chiến thắng và chiến tranh

Chiến thắng là một thành phần không nhất thiết trong chiến tranh. Rất nhiều khi tất cả các bên đều thua. Trong thời gian tồn tại ngắn ngủi của mình, Liên bang Nga đã kịp tham gia vào xung đột vũ trang ở Ingushetya và Prednestrovie năm 1992, năm 1994-96 ở Cheschnya, 1999 ở Dagestan, 1999-2009 lại ở Cheschnya, 1992-97 ở Tadjikistan, 2008 ở Gruzia, từ 2014 ở Ukraina, từ 2015 ở Syria, và chẳng có chỗ nào có mùi chiến thắng cả.

Gruzia ra sức xin vào NATO, những người anh em Slavơ ở Ukraina căm thù chúng ta, ta cống nạp cho Cheschnya, và không rõ muốn gì ở Syria. Tại những chỗ khác, xung đột âm ỉ cháy và chờ đến thời điểm để bùng lên. Nói chung chẳng có lý do gì để ăn mừng.

Ngược lại, không có chiến tranh nào không đem lại chết chóc và hủy diệt. Và những người mặc cho trẻ nhỏ những bộ quân phục đặc biệt cần nhớ điều này. Anh hùng đếm trên đầu ngón tay. Hy sinh thì hàng nghìn. Chiến tranh không phải là huân chương và những bài hát thiết tha, mà là những hộp sọ bị bắn thủng, những thi thể nát bấy vì mảnh đạn, những tay và chân bị đứt lìa và tiếng kêu rên trước khi chết.

Hiện tại và tương lai

Cách ăn mừng Ngày Chiến thắng như hiện nay ngay lập tức đẻ ra hai hậu quả xấu. Thứ nhất, việc thường xuyên trải nghiệm chiến tích ảo, hướng về quá khứ (ta là người chiến thắng, ta có thể làm mọi thứ) làm tiêu tan động lực hướng tới những thành tựu thật của ngày hôm nay.  Để làm gì cơ chứ, khi mà ta đã thắng cả thiên hạ từ tận 70 năm trước?

Và thứ hai, sự sùng bái chiến tranh dạy trẻ con ý nghĩ rằng chiến tranh, nếu không phải là rất hay ho, thì chí ít cũng chấp nhận được. Và từ đó sẽ không xa cái ngày mà mong muốn “lặp lại” sẽ được thực hiện vì những lý do vớ vẩn hay thậm chí chẳng vì lý do gì, nhưng với tất cả những hậu quả mà nó đem lại.

Nói chung, cần chấm dứt trò ăn mừng lố lăng này. Cờ phướn, dải băng, huân chương rỏm, những bộ quân phục cho trẻ con – cần vứt bỏ hết. Vì đây đâu phải lễ hội hóa trang, mà là Ngày Chiến thắng – niềm vui với lưng tròng nước mắt. Vui là bởi vì ta còn sống. Nước mắt lưng tròng là vì chúng ta vẫn chưa biết sống  cuộc sống này cho đúng cách.

Ai khiến bạn làm chủ?

iKhiến là chương trình phát hiện và tôn vinh những sáng tạo mang đậm dấu ấn cá nhân và đã được ứng dụng vào thực tế hoạt động của FPT.  Bài đã đăng trên báo nội bộ FPT 13/2/2017.

iKhien logo

Logo iKhiến – bộ não cầm xẻng – ám chỉ ý tưởng đã được thực hiện và ứng dụng

Gần đây, FPT nói nhiều về Tư duy người chủ (owner mindset), coi nó là yếu tố khó tạo cảm hứng nhật trong ba thành phần của Founder’s Mentality. Nói đến owner, ta hay nghĩ đến làm chủ về tiền bạc (sở hữu) và câu chuyện trở nên bế tắc, bởi lẽ tất nhiên quyền sở hữu tạo nên tinh thần làm chủ, nhưng quyền này lại thường đến sau, là kết quả của tư duy làm chủ và hành động tương ứng, chứ không phải là khởi đầu.

Không cứ phải sở hữu thì mới có tư duy làm chủ, nhìn lũ trẻ mà xem, chúng đâu biết sở hữu là gì, nhưng làm gì, chơi gì cũng đều coi nó là của mình, hết mình. Chúng muốn tự làm, tự khám phá, làm hỏng, học, làm tốt hơn. Rồi chúng bị mắng, bị ngăn cản, chê bai và dần thu mình lại. Để cảm thấy an toàn hơn… Hơn thế, dù không hề muốn, chúng cũng bắt đầu học phê phán, chê bai.

Nhân viên mới cũng vậy, chẳng ai coi sở hữu là mục tiêu gần. Thay vào đó, họ khao khát được làm việc, thể hiện, học hỏi, nâng cao năng lực. Họ muốn được làm chủ, hiểu theo nghĩa là được tự quyết trong công việc của mình, được mắc sai lầm để học và tiến bộ. Thế rồi họ được “người lớn” – sếp, đồng nghiệp già hơn, v.v. – chấn chỉnh và khuyên nhủ. Người lớn luôn dễ dàng nhìn thấy sự ngớ ngẩn của bọn trẻ, nhưng không phải ai cũng biết tận dụng điều đó để tạo động lực và dạy trẻ đúng cách. Rất phổ biến hiện tượng khi trẻ con vụng về thì người lớn giành lấy làm thay, làm giúp, rồi đến khi nó lớn thì lại mắng “có cái việc này mà cũng không làm được!”

Để nhân viên coi một việc là “của mình”, chỉ cần mỗi một điều kiện: họ được phép làm điều đó! Là chủ công việc của mình, họ sẽ không dừng ở mức đề xuất ý tưởng, mà bắt tay vào thử nghiệm, thực hiện, làm hỏng nó và hoàn thiện nó. Nếu các sáng kiến (và cả tối kiến) kiểu này được khích lệ và biểu dương, công ty sẽ dần xây dựng được một văn hóa làm chủ và sáng tạo, khi đó, các kêu ca phàn nàn đều biến hóa thành ý tưởng cải tiến!

Nghiên cứu cho thấy việc khuyến khích các ý tưởng sáng tạo nhỏ lại tốt hơn là chú trọng vào ý tưởng lớn (*), thậm chí có nơi cực đoan như Huawei, “vứt vào sọt rác” các kế hoạch lớn do nhân viên đề xuất, triệt để triển khai “cải tiến nhỏ –  khen thưởng lớn, kiến nghị lớn – khuyến khích nhỏ” vì cho rằng cải tiến nhỏ mới thực tế (**). Có mấy lý giải cho nghịch lý này. Thứ nhất, một ý tưởng dù lớn đến mấy nhưng ở dạng đề xuất thì không bằng một ý tưởng nhỏ nhưng đã được thực hiện, do đó thay vì khuyến khích nhân viên đề xuất ý tưởng lớn (cho lãnh đạo thực hiện), tổ chức nên tôn vinh những sáng tạo nhỏ đã đi vào đời sống để ai cũng thấy mình có thể làm. Thứ hai, sáng tạo nhỏ trong công việc là cách học tốt nhất, giúp nhân viên quan sát tốt hơn, chú ý đến chi tiết và nhìn vượt ra những thứ “hiển nhiên”. Mỗi ý tưởng, cho dù thất bại, đều là một phát kiến, và học hỏi chính là quá trình liên tục phát hiện (learning by discovery). Tổ chức mà ai cũng tìm tòi sáng tạo trong chính công việc của mình là tổ chức học hỏi nhất. Thứ ba, từ vô số những ý tưởng nhỏ, ý tưởng lớn mang tính đột phá sẽ xuất hiện.

Một nghịch lý nữa: hóa ra việc thưởng nhân viên khoản tiền căn cứ vào hiệu quả kinh tế mà sáng kiến của họ đem lại lại làm sụt giảm số lượng sáng kiến!  (***) Có nhiều nguyên nhân, nhưng chủ yếu là: (1) số sáng kiến có thể lượng hóa được hiệu quả chiếm tỷ trọng nhỏ trong toàn bộ các sáng kiến, và (2) ngay cả khi lượng hóa được, thì cũng rất khó tính “công lao” của từng người trong rất nhiều người tham gia vào việc hiện thực hóa sáng kiến đó. Việc cố gắng lượng hóa sẽ dẫn đến cảm giác bất công, gian lận, tranh cãi làm tốn thời gian và giảm động lực làm việc, chưa kể kéo theo nhiều chi phí không dễ thấy. Ở thời đại kết nối, càng ngày người ta càng thấy hạn chế của động lực kinh tế (cây gậy và củ cà rốt) và nhận ra những động lực khác (****), mà thiếu nó thì không thể có những công trình vĩ đại như wikipedia. Động lực lớn nhất cho nhân viên là thấy sáng kiến của mình được áp dụng và ghi nhận, và họ hiểu sự ghi nhận này sẽ đem lại lợi ích vật chất cho họ về sau.

Có một lý do nữa để các tổ chức khuyến khích nhân viên làm chủ và sáng tạo. Ngày trước, khi hoạt động kinh doanh ổn định trong một thời gian dài, thì lãnh đạo có thể bao quát mọi việc và chỉ bảo cho nhân viên làm từng việc, yên tâm là không có rủi ro gì xảy ra. Ngày nay, khi công nghệ làm đảo lộn mọi thứ, lãnh đạo không còn là người biết tuốt nữa, phải là người làm trực tiếp mới nắm bắt nhanh chóng được vấn đề và cơ hội, cho nên việc trao quyền (kể cả quyền thất bại) là không tránh khỏi. Văn hóa làm chủ và sáng tạo (chính là “tinh thần khởi nghiệp”)  là vũ khí tốt nhất để nhân viên sẵn sàng cho thay đổi và biến động. Hãy tạo ra môi trường để mỗi nhân viên tự giải phóng sức mạnh của mình, như Marianne Williamson đã viết: “Trong mỗi người, nỗi sợ sâu thẳm nhất không phải là sợ mình không xứng đáng, mà là sợ mình hùng mạnh vượt ngoài khuôn phép. Chúng ta sợ mặt sáng của bản thân hơn là mặt tối. Ta tự hỏi: mình là ai mà dám trở thành xuất sắc, rực rỡ, tài năng và tuyệt diệu? Thật ra câu hỏi là: bạn KHÔNG là ai? Bạn là con Thượng Đế. Việc bạn tự thu nhỏ không ích gì cho thế giới. Chẳng có gì là khai sáng trong việc nép mình lại để những người bên cạnh khỏi cảm thấy bất an. Giống như trẻ con, tất cả chúng ta đều sinh ra để tỏa sáng… Không phải chỉ ở vài người, mà ở trong tất cả, và khi ta để bản thân tỏa sáng, dù không chủ ý, ta đã cho phép người khác làm theo. Một khi ta thoát được nỗi sợ của bản thân, chỉ sự hiện diện của ta cũng sẽ tự động giải thoát cho những người khác.

Ai có thể khiến bạn làm chủ và sáng tạo? Selfie phát sẽ thấy liền!

Cước chú:

(*) The power of small ideas. “Ideas Are Free”. Robinson & Schroeder. BK Publishers
(**) “Nhiệm Chính Phi”. Cung Văn Ba. Thai Ha Books
(***) The pitfalls of rewards. “Ideas Are Free”. Đã dẫn
(****) “Động lực 3.0”. Daniel Pink. Alpha Books

Nguyễn Đức Tùng: Bài ca của người cầm cành hoa chân lý

BÀI CA CỦA NGƯỜI CẦM CÀNH HOA CHÂN LÝ
Nguyễn Đức Tùng

Khi chúng ta đúng
Trái tim chúng ta rất cứng.

Chân lý thuộc về chúng
ta. Cái tốt thuộc về chúng
ta. Cái gì cũng thuộc về chúng
ta.

Dưới chân chúng ta đất sẽ trổ hoa
Như một với một là hai.

Khi chúng ta đúng
Những kẻ khác đều sai.

Chúng ta thật là đáng sợ.

Óc suy xét (judgement)

Mấy hôm nay mình phải viết Hướng dẫn phân loại rác, loay hoay mãi không biết thế nào cho đầy đủ, vì quá nhiều trường hợp khó rạch ròi rác thuộc loại này hay loại khác. Cảm thấy, nếu một người để ý quan sát và có ý thức, thì sẽ quyết định được bỏ rác gì vào đâu mà không cần chỉ dẫn chi tiết.

Phục vụ khách hàng trong siêu thị cũng là loại việc như thế. Rất khó để mô tả hết các tình huống mà nhân viên siêu thị sẽ gặp phải khi phục vụ khách hàng. Chắc vì thế mà công ty Nordstrom đã xây dựng Sổ tay Nhân viên chỉ bao gồm vỏn vẹn có một quy tắc: hãy dùng óc suy xét trong mọi tình huống (ảnh từ nguồn nêu trên) (*).

screen20shot202014-10-1320at209-31-0920am

screen20shot202014-10-1320at209-32-0420am

Vậy óc suy xét (good judgement) là gì? Là trong một điều kiện không thời gian cụ thể, bạn sử dụng hết năng lực trí tuệ của mình cân nhắc các phương án để ra quyết định. Thoạt đầu bạn thu thập tối đa thông tin có thể, rồi tìm các phương án, cân nhắc điểm ưu và nhược của các phương án, hình dung hậu quả, và ra quyết định hành động (hoặc không hành động). Cả quá trình có thể phải kết thúc trong tích tắc, tùy tình huống.

Điểm mấu chốt không phải là việc quyết định của bạn có là tốt nhất hay không (trừ những tình huống liên quan tính mạng), mà là bạn đã thực sự suy xét hay chưa. Có một cách đơn giản để kiểm tra điều này: hãy nhớ và kể lại trình tự ra quyết định, tại sao bạn chọn cái này mà không phải cái kia. Xem lại trình tự đó, có thể kết luận rằng bạn đã sử dụng óc suy xét trong tình huống đó, hoặc là làm cho xong chuyện. Tức là, thái độ của bạn khi tiếp cận vấn đề quan trọng hơn kỹ năng xử lý vấn đề đó.

Có lẽ khái niệm óc suy xét rất gần với khái niệm mindfulness (chánh niệm), vì nếu khi làm một việc mà bạn để tâm vào việc đó thì khả năng suy xét sẽ là tốt nhất.

Đại học FUNiX hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, nhưng có điểm chung với Nordstrom là cung cấp dịch vụ cho mọi người với rất nhiều tương tác khác nhau và liên tục. Các Hannah (cán bộ công tác sinh viên) phải theo dõi và “dỗ” học viên trong quá trình học, và phải xử lý rất nhiều tình huống đa dạng giống như nhân viên siêu thị Nordstrom. Do đó, các Hannah cũng chỉ cần một quy tắc duy nhất: hãy dùng óc suy xét trong mọi tình huống dỗ học viên, để hướng tới việc tạo động lực học tập cho họ!

VỚi mỗi người, óc suy xét cũng rất cần khi hành xử trên mạng xã hội, khi ra quyết định có nên tin và share một thông tin nào đó, đồng ý kết bạn với ai đó, hay hỗ trợ chuyển tiền theo đề nghị.

(*) Có bài viết chỉ ra rằng Nordstrom còn có nhiều chỉ dẫn khác cho nhân viên, ví dụ chỉ dẫn khi vào mạng xã hội hay liên quan đến luật pháp. Người viết bài này cho rằng One rule của Nordstrom có tác dụng định hướng, nhắc nhở ở mức thái độ, còn vào tình huống cụ thể (mức kỹ năng) thì nhân viên luôn có thể tham vấn quản lý hoặc đồng nghiệp khác.

“Chuyển giao công nghệ trong 1 câu nói”

Hồi học phổ thông, mình được nghe kể chuyện về chuyển giao công nghệ làm thủy tinh. Đại khái bên mua trả rất nhiều tiền để mua bí quyết làm thủy tinh không có bong bóng, và nhận được vỏn vẹn mấy chữ: khi nấu phải khuấy.

Gần đây, anh Hùng Viettel có lần chia sẻ, đại ý: nghe “chuyển giao công nghệ” thấy kinh, nhưng thực tế có khi công nghệ được chuyển giao chỉ trong một lời nói! Vì sao lại thế? Hiện nay, mỗi người có thể dễ dàng tiếp cận với kho tri thức khổng lồ trên mạng, trong sách, trong các khóa học, v.v. và do đó có thể tự trau dồi đến 90% tri thức của gần như bất kỳ vấn đề nào. Nhưng 10% còn lại thì phải gặp cao thủ để được chuyển giao. Nếu mình đã suy nghĩ, trăn trở lâu về một vấn đề, thì có khi chỉ một câu nói của cao thủ là đủ nắm bắt được 10% còn lại!

Về kể cho vợ, vợ bảo: rất giống với chuyện làm bánh của em. Làm theo công thức, kiểu gì cũng thấy chưa ưng, loay hoay suy nghĩ mãi. Tình cờ một hôm vào forum nước ngoài và xem topic liên quan, thấy một cao thủ trên đó nhắc đến đúng 1 từ, đọc xong ngộ ra liền, làm theo quả nhiên bánh đã hoàn toàn như ý.

Ngẫm ra trong công việc của bản thân cũng vậy, nếu mình vật lộn, trăn trở với một vấn đề và luôn chú ý quan sát thì khả năng lớn là sẽ tìm ra lời giải. Ví dụ việc đào tạo nhân viên mới hồi xưa, sang Infosys thấy họ bảo “với nhân viên mới, việc hàng ngày lên lớp điểm danh đúng giờ quan trọng không kém việc học”, hiểu ngay vì sao không nên dùng e-learning trong việc này. Hay việc “dỗ” học viên Funix bây giờ, loay hoay mãi, đến khi gặp đồng nghiệp Mỹ hé ra từ khóa là lập tức xây dựng được phương pháp luận.

Quan trọng là luôn muốn làm tốt hơn, luôn để ý tìm, vì sự “khai sáng” sẽ đến rất bất ngờ.